به نام خداوند جان آفرین حکیم سخن بر زبان آفرین

پای بساط عشق

علی مومنیان

هوالعلیم

تقریبا هر شخص اهل مطالعه ­ای می­ داند که یکی از خاستگاه ­های مهم عرفان و تصوف، کشورمان ایران است و اگر متون کهن عرفانی را بررسی کنیم، بی­شک به اهمیت عرفان خسروانی و فهلوانی به اندازه­ ی عرفان یونانی و اسلامی و شاید بیش­تر از آن­ها پی خواهیم برد. از سلطان­ العارفین، بایزید بسطامی و پیر میهنه، ابوسعید ابی­الخیر تا سلاله­ ی عرفای همه­ ی قرون و اعصار جلال الدین محمد بلخی رومی، همه و همه بیان­گر این موضوع هستند؛ اما شاید کم­تر کسی بداند که اشتقاق و ریشه­ی لغت صوفی چیست و از کجاست، آیا ریشه­ ی عربی دارد یا عجمی؟

عقیده­ ی استاد ابوالقاسم قشیری، صاحب رساله ی قشیریه و پیروانش که برای کلمه­ ی صوفی، ریشه ی عربی در نظر نگرفته ­اند و اشتقاق صوفی را از کلمه­ ی صوف به معنی پشم، به مناسبت پشمینه پوشی این طایفه دانسته­ اند.

این مطلب را در رادیو ۵۲ گوش کنید

در مورد اشتقاق و ریشه ­ی کلمه صوفی، عقاید و آرا مختلف است. استاد جلال­ الدین همایی با بررسی و غور در متون کهن، تا حدود بیست قول تتبع کرده که برخی از آن­ها را با اقتباس از مقدمه­ ی کتاب «مصباح الهدایه» به قلم عزالدین محمود کاشانی، عارف و صوفی قرن هشتم هجری، به مقدمه و تصحیح استاد همایی، نقل می­ کنیم:

• عقیده­ ی استاد ابوالقاسم قشیری، صاحب رساله ی قشیریه و پیروانش که برای کلمه­ ی صوفی، ریشه ی عربی در نظر نگرفته ­اند و اشتقاق صوفی را از کلمه­ ی صوف به معنی پشم، به مناسبت پشمینه پوشی این طایفه دانسته­ اند و این قول، مشهورترین و صحیح ترین اقوال در اشتقاق کلمه­ ی صوفی است.

• عقیده­ ی ابوالحسن غزنوی، صاحب «کشف المحجوب» که می­گوید: «و بر مقتضی لغت، اشتقاق این اسم، درست نگردد از هیچ معنی، از آن­که این معنی معظم ­تر از آن است که این را جنسی بود؛ تا از آن­جا که مشتق بود که اشتقاق شی­ای از شی­ای مجانست خواهد.

• عقیده ی استاد ابوریحان بیرونی نیز مانند قشیری است و او نیز معتقد است که صوفی اشتقاق عربی ندارد؛ ولی ریشه ­ی آن ­را یونانی دانسته است از کلمه ­ی سوف (soph) یعنی حکمت، مانند فیلسوف که مرکب است از (phila) و سوفیا (Sophia) به معنی دوست­دار حکمت و دانش، و چون گروهی در اسلام ظهور کردند، که در عقیده به دانشمندان یونانی نزدیک تر بودند، به نام سوفیه یا صوفیه خوانده شدند.

بعضی عقیده دارند که صوفی مشتق است از صفّه به مناسبت تشابه احوال صوفیه به اهل صفّه و ارباب صفّه یعنی فقرا و زهّاد و عبّاد صدر اسلام، از قبیل سلمان و عمّار و ابوذر و ... که معبد و خوابگاه­شان در صفّه­ی (سکوی) مسجد پیغمبر اکرم صلوات الله علیه بود، این عقیده در اللمع، کشف المحجوب، رساله­ی قشیریه و عوارف المعارف نقل شده است.

در خصوص ریشه­ی کلمه­ ی صوفی عقاید دیگری نیز گفته ­اند، مثلا به معنی صوفه، یعنی پاره­ی پشمی که دور ریزند و این به مناسبت تواضع این جماعت است؛ یا آن­که مأخوذ از بنی صوفه، آن قبیله­ ی که خادم کعبه بودند، به مناسبت آن ­که صوفی دلیل و راهنمای طالبان کعبه ­ی مراد و جان است، باشد.

---